Đầu thế kỷ 20, du lịch Vịnh Hạ Long còn rất sơ khai do người Pháp chưa thực chú trọng Hạ Long như Đà Lạt, Sapa. Thật may, với sự ra đời của thể loại văn học du ký ghi chép giúp cho chúng ta hôm nay hình dung được việc tổ chức các tour du lịch cũng như phần nào thực trạng đời sống kinh tế - xã hội của Quảng Ninh ngày ấy. Đa phần các bài du ký này được thực hiện bởi các cây bút nổi tiếng của văn đàn Việt Nam đầu thế kỷ 20 như: Nhàn Vân Đình, Trần Trọng Kim, Vân Đài… và được in trên tạp chí Nam Phong, xuất bản từ 1917 đến 1934.

Ngư dân trên Vịnh Hạ Long - Bức ảnh do một người Pháp chụp năm 1916. Ảnh: Đại Dương (st)

Trần Trọng Kim trong bài “Sự du lịch đất Hải Ninh” in trong Du ký Việt Nam (gồm bài đăng tạp chí Nam Phong của nhiều tác giả, NXB Trẻ, 2007, tập II) đã mô tả khá chi tiết tình hình đời sống xã hội ở Hải Ninh. Phần viết về Hòn Gai, ông mô tả: “Hòn Gai là đất tư của công ty lấy than. Trước đây là đất bỏ hoang mà bây giờ thành ra một nơi rất phồn thịnh, phố xá cũng nhiều, người làm ăn, phu phen đi lại thật là đông. Xe lửa chờ than chạy đi chạy lại cả ngày đêm, ở dưới bến thì tàu các nước đến lấy than, tàu nước Anh, nước Mỹ, nước Nhật ngày nào cũng có vài ba chiếc chực sẵn ở đấy”…

Cũng trên tạp chí Nam Phong, số 168, tháng 1-1932, tác giả Nhàn Vân Đình trong bài “Quảng Yên du ký” đã tả lại sống động chuyến tham quan Hạ Long bằng đường thuỷ: “Quá nửa ngày tới tỉnh Quảng Yên... Từ đây trở đi, tàu chen núi, núi chen bể, bể khoe bể sâu, bể có núi thêm tình, dẫu không Tiên mà vẫn nổi danh, không Long mà vẫn linh dị, bậc nhân giả, bậc trí giả vui sướng biết bao”. Khoảng những năm 1930, Hòn Gai đã dần trở thành thị tứ, nơi tập trung đông công nhân. Cuộc sống công nghiệp được Nhàn Vân Đình mô tả khá chi tiết: “Buổi chiều 5 giờ 30 tới Hòn Gai, trời sụp tối, gió cuốn mạnh, đèn điện đã giật, còi mỏ đã rúc, lẽ ra trăng mồng 6 lên cao, ngặt vì tiết đại tuyết tới nơi, thường lệ bao giờ cũng u ám ảm đạm, vì vậy tờ mờ không tỏ. Những bọn phu than hết giờ ra về, Kinh pha Thổ, đường trong lẫn đường ngoài, cười nói hát xướng”… Trong chuyến đi này, khi đi qua Hòn Gai, Cẩm Phả, cảng, Mông Dương… Nhàn Vân Đình đều có làm mấy bài thơ đề vịnh phong cảnh.

Nữ sĩ Vân Đài - một nhà thơ thời tiền chiến của Việt Nam qua bài du ký “Bốn năm trên đảo Các Bà” đăng trên tạp chí Tri Tân số 149, tháng 7-1944 lại mang đến cho người đọc những tư liệu thú vị. Nữ sĩ mô tả: “Tiện đây tôi xin nói qua về cái tên Các Bà, mà nhiều người vẫn gọi lầm là Cát Bà như người ta gọi Cát Hải vậy. Các Bà xưa kia vẫn có một tên mà người Khách gọi là Appovan và người Nam gọi là Các Bà, do lấy tên một ngôi mộ của hai nữ thần không tên, chết ở đâu, trôi về và hiển linh tại đấy. Ngôi mộ ấy gọi là ngôi mộ của Các Bà, người ta lập miếu thờ và người ta muốn biểu dương cái uy linh của các bà, nên lấy tên Các Bà đặt tên cho hòn đảo”… Từ Các Bà liệu có phải gọi chệch đi mà thành Cát Bà như ngày nay?

Với 4 năm sống ở Các Bà, nữ sĩ Vân Đài đã có cái nhìn toàn cảnh về vẻ đẹp của Vịnh Hạ Long: “Xưa nay người Nam ta đi xem phong cảnh Vịnh Hạ Long đã nhiều, nhưng thật ra, biết cảnh Vịnh Hạ Long rất ít. Hạ Long không phải chỉ có cái hang Đầu Gỗ, hang Surprise và vài ba hang khác… Kỳ quan của tạo hoá ở đất nước này, cho ta thấy từ Các Bà về Hòn Gai - hơn hai mươi cây số tất cả - một cảnh thiên thai nơi hạ giới. Những non nước u tịch, những sơn thuỷ hùng vĩ, những cảnh đẹp mờ ảo nhưng cao siêu. Bao nhiêu cái đẹp hoàn toàn chọn lọc chỉ riêng nơi đây mới có thể cho ta vừa ý được. Trùng điệp những ngọn núi xanh, không cao lắm, chằng chịt những cây cối cằn cỗi với thời gian, nhưng vẫn giữ một màu tươi mới mẻ. Các dãy núi chia nhau, chắn lấy một góc bể, làm một thế giới của mình, một thế giới vô cùng kỳ tú”…

Người xưa có câu: “Bậc đức nhân tìm về với núi, kẻ trí giả tìm về với biển”. Có lẽ vì vậy mà biết bao tao nhân, mặc khách đều đã tìm tới du ngoạn Hạ Long chí ít một lần trong đời. Người thì để lại thơ trên vách núi như Lê Thánh Tông, Trịnh Cương, Nguyễn Cẩn; người để lại những áng văn học như Nguyễn Trãi, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Tuân… Rất nhiều các tác phẩm văn học trên đã được các nhà xuất bản tập hợp lại in thành sách. Đây là những tư liệu giá trị cho ai muốn tìm hiểu về lịch sử, văn hoá của Hạ Long.

Đại Dương